Saopštenje za javnost – 30.10.2024.

Porodična poljoprivredna gazdinstva i razvoj asocijativnog upravljanja:
šta se događa u EU, a šta u Srbiji?

Prema EUROSTAT-u u periodu između 2005. i 2020. godine broj poljoprivrednih gazdinstava u EU se smanjio za 37%, odnosno broj je manji za 5,3 miliona gazdinstava od kojih je čak 87% iz kategorije mikro-gazdinstava (koja koriste manje od 5ha poljoprivrednog zemljišta, skoro isključivo angažuju porodičnu radnu snagu, i, u isto vreme, se ne bave komercijalnom pčelarskom proizvodnjom). Najveći pad broja gazdinstava je zabeležen u sledećim državama: Bugarska 75%, Mađarska 68%, Poljska 47%, Grčka 36%, Italija 34% i Rumunija 32%. U istom periodu se povećao broj poljoprivrednih gazdinstava koja koriste više od 100 ha poljoprivrednog zemljišta.

Od ukupno 9,1 miliona poljoprivednih gazdinstava 2020. godine u EU porodična gazdinstva čine 93%. Ali, porodična gazdinstva u proseku 10 puta manje koriste poljoprivrednog zemljišta (11,3 ha) od poljoprivrednih gazdinstava pravnih lica i preduzetnika (102,2 ha). Na poljoprivrednim gazdinstvima u EU je ukupno 2,3 miliona stalno zaposlenih lica.

Porodična gazdinstva imaju veliki značaj kada je u pitanju površina poljoprivrednog zemljiša kojeg obrađuju (61%), dok se učešće smanjuje kada je u pitanju vrednost proizvodnje kojoj oni doprinose (56%), stočni fond sa kojim raspolažu (55%) i naročito kada je u pitanju učešće porodičnih gazdinstava sa stalnim ili sezonski zaposlenim radnicima u ukupnom broju gazdinstava (36%).

Najveća je disproporcija između prosečnog poljoprivrednog gazdinstva pravnog lica ili preduzetnika i prosečnog porodičnog gazdinstva koje koristi isključivo porodičnu radnu snagu, i to, čak 20:1 kada je u pitanju vrednost proizvodnje.

Dolazimo do toga da je u EU asocijativni indeks porodičnih gazdinstava 0,52 ili, drugim rečima, prosečno učešće u centralnim agrarnim resursima (61+56+55+36/4) je 52%. Takođe, u isto vreme je značajan indeks stalne zaposlenosti u poljoprivredi gde se poredi broj stalno zaposlenih u poljoprivredi (2,3 miliona) u odnosu na ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava – pa, tako on u EU iznosi 0,25 ili 25%.

Šta se događa u Srbiji sa porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima?

Prema podacima RZS broj poljoprivrednih gazdinstava u periodu 2012-2023. godina se smanjio za 19,5%, odnosno broj je smanjen sa 631.555 na 508.325. Najveći asocijativni identitet se trenutno nalazi među gazdinstvima koja koriste više od 50ha zemljišta, koja trenutno čine 1% svih gazdinstava, i koja koriste 33% ukupnog zemljišta u poljoprivredi! (poređenja radi, Confagicoltura – najuticajnija italijanska asocijacija u poljoprivredi, koja koristi oko 4 miliona ha zemljišta ili 33% ukupnog zemljišta, okuplja 200 000 poljoprivrednih gazdinstava sa preko 500.000 zaposlenih i ima učešće u nacionalnoj vrednosti od 45% ili 29 milijardi evra poljoprivredne i 16 milijardi evra dodate vrednosti u srodnim sektorima!).

U odnosu na ukupan broj porodična gazdinstva čine čak 99,6% (506.323), i beleže veliko učešće u korišćenju poljoprivrednog zemljišta (90%), dok, sa druge strane, imaju samo 1.070 stalno zaposlenih lica u odnosu na čak 1.133.175 članova porodičnih gazdinstava! Poljoprivrednih gazdinstava pravnih lica i preduzetnika ima ukupno 2042. Na njima je 23.074 stalno zaposlenih lica, što je čak 21,5 puta više nego kod porodičnih gazdinstava, iako je porodičnih gazdinstava 248 puta više! Dakle, indeks stalne zaposlenosti u poljoprivredi Srbije je samo 0,0475 ili 4,75%! Iako, na ostale ključne podatke od RZS, a koji su vezani za popis poljoprivrede 2023., još čekamo – dosadašnji podaci ukazuju, da je najveći prostor za uvećanje broja kako stalno zaposlenih tako i sezonskih radnika u poljoprivredi Srbije upravo u poljoprivrednim gazdinstvima pravnih lica i preduzetnika ili porodičnim gazdinstvima koja koriste preko 100 ha poljoprivrednog zemljišta ili su razvojna gazdinstva koja trenutno koriste površine veće od 10 ha.

U kom pravcu ide asocijativno upravljanje u poljoprivredi?

Sve ove promene u strukturi poljoprivrednih gazdinstva kako u EU tako i u Srbiji, naravno da utiču i na prilike koje postoje kada je u pitanju asocijativno upravljanje u poljoprivredi. Očigledno, ona gazdinstva koja koriste poljoprivredne površine između 50 i 300 ha, izbijaju u prvi plan, kao i ona gazdinstva koja zapošljavaju radnike van porodične radne snage ili koja su sposobna da se izbore sa izazovima klimatskih promena i životne sredine.

2017. godine, kada je osnovana Agrarna komora poljoprivrednih proizvođača Srbije, ona poljoprivredna gazdinstva, za koja se, u međuvremenu, i pored određenih subvencija ispostavilo da su neodrživa, i kod kojih, kako se tokom savetovanja AKPPS pokazalo, nije bila razvijena svest o urgentnosti krovnog poljoprivrednog udruživanja sa ciljem asocijativnog upravljanja (dogovora i saradnje) sa nadležnim ministarstvom poljoprivrede i Vladom – činjenica je, da nisu bila spremna da plaćaju bilo kakvu članarinu u cilju razvoja aktivnosti jedne takve komore – tako da, danas ista ili nisu više registrovana ili nemaju iste argumente i mogućnosti da ukrupne svoj uticaj kao što je to bio slučaj tada! Na evropskom planu, dogodile su se određene kadrovske promene, tako da je još jači uticaj velikih gazdinstava i u okviru organizacije COPA-COGECA u Briselu!

Drugačija situacija je i sa velikim poljoprivrednim gazdinstvima pravnih lica i preduzetnika koja, kao članovi Privredne komore Srbije, ostvaruju posredno uticaj i na politiku u agraru – a kojima, naravno, 2017. godine nije bilo u interesu da se udružuju u AKPPS ili bilo koji drugi oblik poljoprivredno-šumarske komore, jednim delom i zbog drugačijeg stava tada po pitanju projekta nemačke kompanije Tönnies u Srbiji. Ali, izgleda da se nekako, stvari i ovde menjaju…

Stručna služba AKPPS
dr Nenad Ilić, menadžer